سردار بزرگ « خراسان » بود ، و در ايّام « فخر الدّوله ديلمى » به « مازندران » آمد و در آن‌جا مرد - به تاريخ 440 هجرى - و اين « قبّه » را « فخر الدّوله » بر قبر او بنا كرد ، رفتيم . « 1 » « قبّه [ اى ] » خراب بود ، كه عوام « مازندران » آن را « سلم و تور » مىخوانند . سبب خرابى قبّه را پرسيديم ، معلوم شد كه از زلزله منهدم و خراب شده ؛ امّا از مصالحش عمارت بسيار به جهت « شاهزاده ملك‌آرا » آباد گشته [ است ] .

--> سمت شهر وارد شديم . ديوارى محكم دور باغ و كلاه فرنگى چوبى مشابه كلاه فرنگى باغ ملك‌آرايى در وسط ساخته شده [ است ] . » ( سفرنامه ناصر الدين شاه به مازندران ، تصحيح هارون وهومن ، تهران : پانيذ ، چاپ دوم ، 1384 ، 93 ) . نايب الصدر شيرازى در رجب 1315 ه . ق . اين باغ را ديده است و مىگويد راه شاه عباسى از پشت اين باغ مىگذرد . ( طرائق الحقايق ، 3 / 653 ) . ( 1 ) . فريزر در سال 1822 م . دربارهء آن مىنويسد : « بنايى كه در سارى قابل ارزش و دقت است ، گنبد سلم و تور است كه شكل استوانه‌اى دارد . بام آن مخروطى است و بلندى آن به 100 فوت مىرسد و محيط داخلى آن كمى كمتر از 30 فوت است . سراسر حجم درونى خالى است و هيچ وسيله‌اى براى بالا رفتن در آن تعبيه نشده است . گنبدى داخلى دارد كه بالاى آن باز است . بام مخروطى آن به يك نقطه واحد نمىرسد و كمى نامنظم است كه نشان مىدهد زمان‌هاى بعد به آن افزوده‌اند . قسمت داخلى برج با روشنايى روز روشن مىشود ، ولى هيچ‌گونه سوراخى براى ورود نور ندارد . مدخلى با طاق هلالى دارد . . اين ساختمان زيبا با آجر و ساروج بنا شده است و با مهارت تمام در آن كار كرده‌اند . آجرها مربع شكل و رنگ سرخ تيره دارند و بسيار خوب پخته شده‌اند . شايد ماندن اين برج به علت اين استحكام بوده است . . . شكاف‌هاى چندى داشت كه بر اثر زلزله پيدا شده بود . مىگفتند : آقا محمد خان قاجار سعى داشت آن را به ضرب گلوله توپ خراب كند . چند گلوله انداخت ، اما اثرى زياد نداشت دو كتيبه كمربندى با حروف كوفى بر كاشىهاى سبز رنگ پرجلاست كه دورتادور گنبد مىگردد . . . اين بنابر گور حسام الدوله يكى از بازماندگان خاندان ديلميان است كه در قرن پنجم هجرى فوت شده است . كمى شك دارم كه اين گنبد با گنبد سلم و تور كه « هنوى » آتشكده دانسته يكى باشد . » ( سفرنامه فريزر ، 43 - 44 ) اين گنبد يا مقبره را جوناس هنوى از مكان‌هاى مقدس زرتشتيان و جيمز بيلى فريزر آرامگاه يكى از وزراى آل بويه دانسته كه در سال 1250 ه . ق . ويران شده است . ( مسافرت يك سفير در شمال ايران ، چارلز استوارت ، 254 - 255 ) . ملگونوف هم مىگويد : « در شرقى شهر تل‌هاى آجرين و سنگين است . گويند آثار برج‌ها و منجنيق‌هاى سلم و تور است كه به كين‌خواهى ايرج در دست منوچهر كشته گرديدند و فرمان داد كه بالاى قبر آنها گنبدى ساخته به نام سلم و تور باقى است . اهالى سارى جاى مشخصى را نمىتوانند به‌عنوان مكان اصلى برج سلم و تور نشان دهند . بعضى مكان آن را در غرب شهر پشت امامزادهء يحيى و برخى در شرق سارى نزديك دروازه‌اى كه به استرآباد مىرفته است مىدانند . . . گويند علامت قبر سلم و تور مناره‌سان و مدور بود كه از آجر و سيمان خيلى محكم ساخته شده بود . راه آن به بالا مسدود بود [ و ] 2500 فوت ارتفاع داشت . . . بنا به گفته اهالى بر كتيبه نوشته شده بود : حسام الدوله حكمران ديلمان در 500 ه . ق . آن‌جا مدفون شد . در اين زمان در داخل بناى سلم و تور ، كارگاه شيشه‌گرى وجود دارد . » ( سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبى درياى خزر ، 97 - 98 ) .